BỆNH TAY CHÂN MIỆNG Ở TRẺ EM

 

Bệnh tay - chân – miệng (TCM) là bệnh truyền nhiễm cấp tính dễ gây thành dịch do siêu vi trùng đường ruột enterovirus gây ra, có thể gặp ở mọi tuổi nhưng phổ biến ở lứa tuổi nhũ nhi và trẻ nhỏ hơn 4 tuổi. Bệnh xảy ra quanh năm nhưng tập trung nhiều vào từ tháng 5 đến tháng 10 hàng năm. Biểu hiện đặc trưng bởi sang thương phát ban kiểu bóng nước ở miệng, tay, chân kèm theo sốt. Bệnh TCM có thể gây biến chứng ở hệ thần kinh như viêm não, viêm màng não, liệt, và có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng. Các bậc phụ huynh và các cô nuôi dạy trẻ cần lưu ý phát hiện sớm khi trẻ vừa mắc bệnh để được điều trị thích hợp kịp thời.

Bệnh tay - chân - miệng được mô tả đầu tiên năm 1956, rải rác khắp nơi trên thế giới nhưng chỉ được quan tâm trong khoảng 10 năm gần đây, từ khi 3 vụ dịch lớn đã xuất hiện trong những năm 1995, 1998 và 2000. Bệnh thường xảy ra vào mùa hè thu và gần như quanh năm ở các nước nhiệt đới. Bệnh có thể gặp ở mọi tuổi nhưng phổ biến ở lứa tuổi nhỏ hơn 4 tuổi. Vấn đề bệnh tay chân miệng mới được chú ý ở Việt Nam trong vài năm gần đây. Các xét nghiệm khẳng định bệnh cho đến thời điểm hiện nay vẫn còn phức tạp và đắt tiền, không phải cơ sở y tế nào cũng thực hiện được.

Đường lây nhiễm chính của bệnh tay chân miệng qua đường tiêu hoá, trực tiếp từ phân - miệng hoặc gián tiếp qua nước, thực phẩm, tay bẩn, bị ô nhiễm phân người bệnh, một số ít trường hợp được ghi nhận lây lan qua đường hô hấp.

Thông thường có thể nhận biết bệnh tay chân miệng qua vị trí và hình dạng các tổn thương. Một số trường hợp trong giai đoạn sớm khi hình dạng bóng nước chưa rõ thì vị trí đặc trưng của nó có thể giúp các bậc phụ huynh và các cô nuôi dạy trẻ nhận biết trong khi cho ăn và săn sóc trẻ.

Triệu chứng quan trọng cần phát hiện sớm là bóng nước ở các vị trí tay, chân, miệng

Biểu hiện sớm nhất của bệnh là sốt nhẹ, chán ăn, đau miệng, nuốt khó.

Sang thương ở miệng có dạng vết loét, có đường kính từ 4 – 8mm, thường ở phía trong miệng (61%), ở trên lưỡi (44%), tại vòm miệng (36%) hoặc ở lợi răng (15%) làm trẻ nuốt đau. Với triệu chứng này cha mẹ thường nhầm lẫn với với bệnh viêm loét miệng thông thường. Những bóng nước ngoài da thường xuất hiện ở lòng bàn tay (52%), lòng bàn chân (31%), cẳng chân (13%), hoặc ở cánh tay (10%). Trẻ nhũ nhi có thể có ban dạng sẩn vùng mông (31%), nơi quấn tã lót. Trong giai đoạn cấp, ngoài những dấu hiệu trên, đôi khi bệnh kèm theo triệu chứng như đau họng (76,2%) hạch ở cổ, hạch dưới hàm, ho, sổ mũi, nôn ói (20,7%), tiêu chảy (6,7%). Ở một số ít trường hợp trong giai đoạn diễn tiến, siêu vi gây bệnh xâm nhập hệ thần kinh trung ương, sẽ xuất hiện triệu chứng rối loạn tri giác như lơ mơ, li bì, mê sảng hay co giật. Trẻ có thể tử vong hoặc hồi phục sau một thời gian điều trị vẫn còn những rối loạn tâm thần kinh kéo dài.

Những bệnh dễ nhầm lẫn với bệnh tay – chân - miệng:

Do bệnh thường xảy ra vào mùa hè thu, cùng thời gian với những bệnh lý khác ở da và tổn thương da là bóng nước nên cần phân biệt với bệnh viêm da bóng nước do nhiễm khuẩn như tụ cầu và liên cầu, bệnh do nhiễm siêu vi Herpex simplex hoặc bệnh thủy đậu. Viêm da bóng nước do nhiễm khuẩn thường xuất hiện sau khi da có vết trầy sướt, ghẻ, chàm… bị nhiễm trùng tạo ra bóng nước. Trẻ có vẻ mặt nhiễm trùng và thường kèm theo tổn thương những cơ quan khác trong bệnh cảnh nhiễm trùng huyết. Bóng nước do nhiễm Herpes simplex thường nổi thành từng chùm ở quanh miệng. Bóng nước do bệnh thủy đậu nổi rải rác toàn thân, bóng nước cũ xen lẫn bóng nước mới, có bóng nước trong lẫn bóng nước đục, và trẻ có tiếp xúc với người bị bệnh thủy đậu trong vòng 2 tuần trước đó. Sự hiện diện bóng nước ở cả 3 vị trí tay, chân miệng giúp loại trừ những bệnh lý khác để nhận diện bệnh.

Chăm sóc và điều trị bệnh tay – chân – miệng

Trẻ mắc bệnh bệnh tay chân miệng thường khỏi trong vòng một tuần lễ nếu được điều trị đúng cách, không có biến chứng. Những bóng nước mới đầu có dịch trong (lúc bội nhiễm sẽ gây đục), sau đó sẽ lành không để lại sẹo. Nếu không được điều trị đúng cách hoặc diễn tiến nặng sẽ gây những biến chứng rất nặng như nhiễm trùng huyết, viêm màng não, viêm não, viêm cơ tim. Biến chứng não rất dễ dẫn đến tử vong.

Hiện nay chưa có thuốc đặc trị bệnh tay chân miệng vì vậy để giảm nguy cơ nhiễm trùng da niêm cần phải vệ sinh thân thể: cho trẻ súc miệng mỗi ngày, chăm sóc da bằng cách tắm nước ấm, lau rửa nhẹ nhàng, tránh làm vỡ bóng nước hay trầy sướt da, thay quần áo sạch hàng ngày. Cắt ngắn móng tay để giảm tổn thương da do gãi ngứa. Cho ăn uống đầy đủ dưỡng chất và nhu cầu, cho trẻ uống nhiều nước như nước sôi để nguội, nước trái cây, nước canh, nước cháo.

Lưu ý trẻ bị bệnh tay – chân – miệng không cần kiêng cữ gió và ánh sáng, không chọc vỡ bóng nước, không đắp lá cây vì sẽ gây nhiễm trùng da.

Theo dõi diễn biến các tổn thương da niêm và tình trạng chung của trẻ. Khi trẻ có những dấu hiệu như sốt cao, nhức đầu, nôn ói nhiều, lơ mơ, giật mình chới với, co giật, mệt nhiều cần phải đưa trẻ đến bệnh viện ngay để được điều trị biến chứng nặng của bệnh.

BỆNH DO ENTEROVIRUS 71 Ở TRẺ EM (chưa đánh)

Cháu trai, 3 tuổi, nhập viện bệnh viện Nhi Đồng 1 vì sốt cao. Cháu bị bệnh đã 2 ngày. Bắt đầu bằng sốt cao, ói nhiều lần sau đó tiêu chảy phân toàn nước 6 - 7 lần trong ngày, được điều trị nhưng không giảm. Khám bệnh cho cháu các bác sĩ thấy chỉ có họng bị sưng đỏ, có giả mạc đóng trắng nhưng xét nghiệm không tìm thấy vi trùng. Hạch góc hàm và cổ không sưng. Xét nghiệm máu theo dõi không có tình trạng nhiễm  trùng cũng không có dấu hiệu điển hình của bệnh lý nào. Kết quả huyết thanh chẩn đoán xác định tác nhân là Enterovirus. Cháu được chẩn đoán viêm họng do Enterovirus.

Bệnh do Enterovirus 71 (EV71) là bệnh truyền nhiễm cấp tính, thường gặp ở trẻ em do vi rút đường ruột thuộc týp 71 gây ra. Bệnh có tiềm năng gây tổn thương thần kinh biểu hiện viêm não gây tử vong nhanh hoặc để lại di chứng lâu dài. Từng xảy ra các dịch bệnh do EV71 tại các nước Á châu là Nhật bản, Mã Lai, Trung Quốc Đài Loan với tỉ lệ biến chứng não cao. Gần đây, ở nước ta nói đến nhiều vì chúng là thủ phạm gây ra bệnh tay – chân - miệng. Thực ra, bệnh do vi rút EV71 gây tổn thương nhiều cơ quan với bệnh cảnh lâm sàng đa dạng.

Bênh do EV71 biểu hiện rất đa dạng

Bệnh do EV71 có nhiều biểu hiện lâm sàng khác nhau, từ bệnh tay – chân -  miệng, sốt không điển hình, viêm họng, viêm loét miệng cho đến bệnh  cảnh viêm não gây tử vong nhanh chóng và thậm chí trong nhiều trường hợp không bộc lộ triệu chứng lâm sàng.

- Bệnh tay - chân - miệng (TCM) có biểu hiện sớm nhất là sốt nhẹ, chán ăn, mệt mỏi. Trong 1 đến 2 ngày, bệnh sẽ xuất hiện các vết loét ở miệng thường ở trong má, trên lưỡi, lợi hoặc tại vòm miệng làm trẻ nuốt đau. Rất nhanh sau đó phát ban ngoài da, những ban này trở thành bóng nước không ngứa, thường nằm ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, cẳng chân, hoặc ở cánh tay. Trẻ  nhỏ có ban dạng sẩn vùng mông nơi quấn tã lót. Ngoài những dấu hiệu trên, đôi khi bệnh kèm theo triệu chứng như hạch ở cổ ho, sổ mũi, nôn ói, tiêu chảy. Trẻ mắc bệnh TCM thường khỏi trong vòng 1 tuần lễ. Những vết loét nhỏ lại, bóng nước xẹp, khô dần, sau đó lành không để lại sẹo.

Thể sốt không điển hình: biểu hiện sớm nhất của nhiễm EV71 là sốt đột ngột 38,30C đến 400C, trẻ ăn không ngon miệng, kém ăn, mệt mỏi. Trẻ lớn còn có thêm triệu chứng nhức đầu, đau mỏi cơ, đau họng. Ngoài ra, những dấu hiệu tiêu hóa như nôn, buồn nôn, đau bụng nhẹ cũng gặp trong giai đoạn đầu của bệnh. Khi thăm khám thường không phát hiện được tổn thương đặc hiệu, có khi chỉ thấy họng hơi đỏ, hoặc hạch cổ nhỏ. Xét nghiệm máu, kết quả các giá trị trong giới hạn bình thường. Ở thể này, sốt thường kéo dài từ 2 đến 6 ngày rồi giảm. Các dấu hiệu mệt mỏi, đau nhức, giảm dần rồi hết. Triệu chứng sốt có thể giảm từ từ hoặc có khi sốt xuất hiện hai giai đoạn, sau khi sốt một ngày, trẻ hết sốt trong 2 đến 3 ngày nhưng sau đó sốt lại thêm 2 đến 4 ngày nữa.

Thể viêm họng bao gồm viêm họng, viêm amiđan, viêm họng và amiđan, viêm mũi họng. Triệu chứng nổi bật là đau rát họng. Khi trẻ há to miệng sẽ thấy họng bị sưng đỏ, có khi có giả mạc tương tự nguyên nhân do vi trùng. Hạch góc hàm và cổ nhiều khi cũng sưng to, đau. Tuy vậy, do đây là một bệnh toàn thân nên trước khi xuất hiện triệu chứng viêm họng trẻ bị sốt kèm theo triệu chứng nhức đầu, đau mình mẩy. Nhiều trẻ bị chảy mũi, nôn ói hoặc phát ban.

Viêm họng không biến chứng thường kéo dài 3 đến 6 ngày rồi hết. Làm xét nghiệm máu chỉ phát hiện số